مردم عزیز ایران
انتخابات تعلیق شد! ، در حالی که داخل ایران بود و مردم در کف خیابان و با زنجیره انسانی در زیرساختها، ثابت کردند مشکلی برای برگزاری انتخابات ندارند و بلکه نمادی از حمایت مردم از نظام بود.
اصل «لاضرر و لاضرار»:
یکی از قواعد بنیادین فقه اسلامی، اصل «لاضرر و لاضرار فی الاسلام» است که در کتب روایی و فقهی به کرّات به آن استناد شده است.
این قاعده بیانگر آن است که در اسلام هیچ ضرر و زیانی نباید به فرد یا جامعه وارد شود. اگر اجرای حج، به دلیل ناامنی، جنگ، بیماریهای همهگیر یا هر خطر جانی و امنیتیِ اثباتشده، با ضررهای جدی و جبرانناپذیر همراه باشد، این قاعده میتواند توجیهگر تعلیق موقت آن باشد تا زمانیکه شرایط به حالت عادی بازگردد.
آیهٔ شریفهٔ «وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَهَ لِلَّهِ» (بقره/۱۹۶) به وجوب اتمام حج و عمره اشاره دارد.
اما مفسران و فقها ذیل این آیه و آیات مرتبط، بحث «حصر» و «مانعیت» را مطرح کردهاند؛ به این معنا که اگر موانع شرعی یا عرفیِ جدی — مانند خوف شدید بر جان — پیش آید، حکمِ وجوب یا لزوم اتمام، تحتتأثیر این موانع قرار گرفته و امکان تغییر یا تعلیق حکم، بسته به شرایط، مورد پذیرش قرار میگیرد.
روایات وارده دربارهٔ خوف و حفظ جان:
در منابع روایی، احادیثی وجود دارد که بر اهمیت حفظ جان مؤمن تأکید دارند و در موارد خوف شدید، بر ترک سفر یا تعلیق آن توصیه کردهاند.
به عنوان مثال، در مواردی که ترس از جان وجود دارد، بر وجوب حفظ نفس بر هر امر دیگری — حتی اعمال مستحب — تأکید شده است.
این روایات، مبنای فقهی محکمی برای لزوم اولویتبخشی به سلامت و امنیت فردی و جمعی در اجرای اعمال عبادی فراهم میآورند.
سیرهٔ بزرگان و فتاوای فقها:
در طول تاریخ اسلام، موارد متعددی پیش آمده که به دلیل ناامنی، بیماریهای همهگیر (مانند طاعون) یا بلایای طبیعی، حج تعطیل شده یا با محدودیتهای فراوان برگزار شده است.
فقها و مراجع تقلید در اعصار مختلف، با استناد به قواعد فقهی و روایات، امکان تعلیق موقت حج در شرایط خطر را پذیرفته و در موارد لزوم، فتوا به عدم وجوب یا تأخیر آن دادهاند.
این سیره و فتاوا نشاندهندهٔ انعطافپذیری فقه در مواجهه با شرایط بحرانی و اولویتبخشی به حفظ جان و امنیت است.
بخش تکمیلی: اولویتگذاری اخلاقی و شرعیِ هزینهها در زمان جنگ و بحران
در آموزههای اسلامی، جامعهٔ مؤمنان هنگام بروز جنگها، تنشهای امنیتی یا بحرانهای انسانی، مأمور به دو اصل بنیادیناند:
- حمایت از نیازمندان خود
- جلوگیری از تقویت ناآگاهانهٔ جریانهایی که ممکن است به ضررشان تمام شود
این دو اصل، پس از قواعد فقهیای همچون «حفظ نفس»، «اهم و مهم» و «دفع مفسده بر جلب منفعت»، مورد تأکید قرار گرفتهاند.
در بُعد نخست، قرآن کریم کمک به آسیبدیدگان، مجاهدان مدافع سرزمین و خانوادههای آنان را در زمرهٔ «انفاق فی سبیلاللّه» قرار میدهد و میفرماید:
«وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی» (مائده/۲)
در شرایطی که کشور با هزینههای انسانی، درمانی، دفاعی یا امدادی قابل توجه روبهرو است، بخشی از مؤمنان ممکن است ترجیح دهند هزینههایی را که برای اعمال غیرواجب یا سفرهای مستحب در نظر گرفته بودند، به رفع نیازهای فوری و انسانی جامعهٔ خود اختصاص دهند.
در روایات، این عمل تحت عناوینی چون «اعانهٔ مظلوم» و «ایثار» یاد شده و ثوابی برتر از بسیاری عبادات مستحبی برای آن ذکر گردیده است.
در بُعد دوم، از منظر عقلایی و شرعی، احتیاط در شرایط جنگ یا تنش ایجاب میکند که مؤمنان نسبت به مسیر مصرف اموال خود حساس باشند؛ به این معنا که هرگونه هزینهٔ اختیاری که احتمال میرود بهطور غیرمستقیم موجب تقویت طرف درگیر در مخاصمه یا تشدید خسارات گردد، از حیث اخلاقی و احتیاط شرعی نیازمند بازنگری باشد.
این رویکرد یک اصل عقلایی–فقهی مبتنی بر «لزوم دفع ضرر محتمل» است و در منابع دینی به رسمیت شناخته شده است.
بر این اساس، برخی مؤمنان در زمان بحران ترجیح میدهند هزینههای خود را بهجای صرف در امور حج، به تقویت توان دفاعی–امدادی کشور، کمکرسانی، بازسازی یا یاری خانوادههای آسیبدیده اختصاص دهند.
چنین تصمیمی کاملاً در چهارچوب «اهم و مهم» بوده و از نظر شرعی و اخلاقی قابل توجیه است.
نتیجهگیری:
با توجه به اصول فقهی یادشده — از جمله «لاضرر»، اهمیت «حفظ نفس» و همچنین مفاهیم مرتبط با «اهم و مهم» در اولویتبندی امور دینی و دنیوی — میتوان نتیجه گرفت که تعلیق موقت حج در صورت وجود خطر جدی و اثباتشدهٔ جانی یا امنیتی، از نظر شرعی قابل توجیه است.
تصمیمگیری نهایی در این خصوص، افزون بر تشخیص مراجع تقلید و نهادهای مسئول، به انتخاب و تشخیص مردم نیز بازمیگردد.
همچنین در زمان بحران، اولویتبخشی به کمک به نیازمندان داخلی، رفع آسیبهای وارده و رعایت احتیاط در مصرف اموال، رویکردی اخلاقی و شرعی است که مؤمنان را به تأمل و تصمیمگیری آگاهانه فرا میخواند.
منتشر کنید تا برسد به دست حجاج
محمدمرادیان و تیم منبع پویشهای انقلابی مردمی
بحث و گفتگو